Αθήνα 1204-1453 Τα άγνωστα χρόνια Λευτέρης Καντζίνος Μεταίχμιο 2020

Η Αθήνα κατοικείται αδιαλείπτως για περισσότερο από έξι χιλιάδες χρόνια και είναι μία από τις σημαντικότερες πόλεις του αρχαίου κόσμου. Δίχως διάθεση προγονολατρίας ή προγονοπληξίας, η διαπίστωση αυτή εδράζεται στο γεγονός ότι στην αττική γη καινοτόμησαν οι θεμελιωτές της γνώσης του επιστητού, με αποτέλεσμα η παρακαταθήκη τους να καταστεί το έναυσμα για την εξέλιξη του ευρωπαϊκού (και όχι μόνο) πολιτισμού. Συνεπώς, όταν κάποιος αναφέρεται στην κλασική παιδεία και τον κλασικό πολιτισμό εν γένει, αυτομάτως εννοείται το μεγαλείο της αρχαίας Αθήνας.
Όλα τα παραπάνω είναι λίγο πολύ γνωστά στους περισσότερους. Η ναυμαχία της Σαλαμίνας, ο Παρθενώνας, ο Σωκράτης κ.λπ. ανήκουν μεν στο λαμπρό αρχαίο παρελθόν αλλά το ιστορικό τους πλαίσιο είναι (ευτυχώς) εν πολλοίς οικείο. Παρομοίως, ο βυζαντινός μυστικισμός με τη χριστιανική φιλοσοφία βιώνεται σχεδόν καθημερινώς από τους σύγχρονους Έλληνες, αφού η παράδοση αυτή έχει επιβιώσει σχεδόν αναλλοίωτη έως σήμερα. Αρκεί μια περιήγηση στις παλαιές γειτονιές των Αθηνών, όπου οι βυζαντινοί ναοί αποπνέουν μια απόκοσμη και ταυτοχρόνως νοσταλγική αίσθηση. Αντιστοίχως, για τα χρόνια της Εθνικής Παλιγγενεσίας, με τις ηρωικές μάχες του Καραϊσκάκη και άλλων αγωνιστών, έως τα νεότερα, με τις προσπάθειες των Ελλήνων για την καθιέρωση της Συνταγματικής Δημοκρατίας, καθώς και για τα σκοτεινά χρόνια της κατοχικής και της εμφυλιακής Αθήνας έχουν γραφτεί χιλιάδες σελίδες επιστημονικών ερευνών. Τέλος, σχετικά όψιμα, το ενδιαφέρον μιας μερίδας της επιστημονικής κοινότητας άρχισε να στρέφεται αρκούντως διεξοδικά προς την περίοδο της Οθωμανοκρατίας με τη δημιουργία λαογραφικών μουσείων και την εκπόνηση σχετικών διατριβών. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, σχεδόν όλες οι χρονικές περίοδοι της μακραίωνης ιστορίας των Αθηνών έχουν μεθοδικά ερευνηθεί και σχολιαστεί. Η διαπίστωση αυτή, βέβαια, δεν θεωρεί περιττή την όποια νέα επιστημονική έρευνα σχετίζεται με την ελληνική πρωτεύουσα.
Ωστόσο, μία ιστορική εποχή έχει παραμείνει στην αφάνεια και πολλοί γνωρίζουν ελάχιστα γι’ αυτή. Πρόκειται για την περίοδο της Φραγκοκρατίας στην Αθήνα (1205-1456). Λιγοστοί ιστορικοί του 19ου αιώνα, μετρημένοι κυριολεκτικά στα δάκτυλα του ενός χεριού, και ακόμα λιγότεροι συνάδελφοί τους του 20ού αιώνα επικέντρωσαν το ενδια­φέρον τους σε αυτήν την περίοδο σε τούτον τον τόπο. Ο βασικότερος, ίσως, λόγος γι’ αυτήν τη μη επιλογή ήταν ότι το πλήθος των αρχαίων και των βυζαντινών ευρημάτων μονοπώλησε το επιστημονικό ενδιαφέρον όσων ασχολήθηκαν με την Αθήνα. Αντιθέτως, οι ιστορικές πηγές και τα αρχαιολογικά τεκμήρια αυτής της περιόδου είναι σαφώς λιγότερα. Επιπροσθέτως, μεταξύ του 13ου και του 15ου αιώνα, συντελέστηκαν γεγονότα που άλλαξαν τον ρου της παγκόσμιας ιστορίας και κέντρισαν το ενδιαφέρον των επιστημόνων μακριά από την Αθήνα. Μεταξύ των σημαντικότερων εξ αυτών ήταν οι δύο αλώσεις της Κωνσταντινούπολης (από τους Λατίνους το 1204 και τους Οθωμανούς το 1453), η εδραίωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η ανακάλυψη της αμερικανικής ηπείρου (1492), η εφεύρεση της τυπογραφίας (1455) και φυσικά οι Σταυροφορίες.
Σε ό,τι αφορά τις διαχρονικές συνέπειες των τελευταίων, δεν θα πρέπει να λησμονηθεί ότι οι σύγχρονοι εξτρεμιστές ισλαμιστές εξακολουθούν να αποκαλούν τους Δυτικούς ως «μισητούς Σταυροφόρους», μην ξεχνώντας τους ποταμούς αίματος που προκλήθηκαν με αφορμή την υπεράσπιση των θρησκευτικών δικαιωμάτων. Μία απόρροια του παραπάνω Ιερού Πολέμου, που ξεκίνησε με το αφήγημα της απελευθέρωσης των Αγίων Τόπων από τους αλλόπιστους, υπήρξε και η ίδρυση του Δουκάτου των Αθηνών.
Το 2008, κατά τη διάρκεια μίας έρευνάς μου για τη διαχρονική καταστροφή του Παρθενώνα, έπεσαν στα χέρια μου ορισμένες φωτογραφίες με τον περίφημο Φράγκικο Πύργο στα Προπύλαια της Ακρόπολης, ο οποίος έστεκε αγέρωχος στη θέση του έως τα τέλη του 19ου αιώνα. Το ακόμα πιο ενδιαφέρον ήταν η εύρεση πληροφοριών για έναν αντίστοιχο πύργο στην ανατολική πλευρά της Ακρόπολης, ο οποίος γκρεμίστηκε πολύ νωρίτερα, δίχως όμως να σώζεται κάποιο φωτογραφικό τεκμήριό του. Την ίδια χρονική περίοδο, επισκέφθηκα τη Μονή Δαφνίου, όπου με έκπληξη αντίκρισα τη μνημειώδη γοτθική είσοδο του μοναστηριού, καθώς και μαρμάρινες σαρκοφάγους ιπποτών, τοποθετημένες στον εσωτερικό αύλειο χώρο της Μονής. Όλα τούτα, αν και ήταν ελάχιστα δείγματα, μου προξένησαν το ενδιαφέρον, γιατί μαρτυρούσαν μία ιστορική περίοδο καθόλου γνωστή και προβεβλημένη στο ευρύ κοινό. Επρόκειτο για τα τελευταία λείψανα μίας εποχής για την οποία δεν γίνεται καμία αναφορά στα σχολικά εγχειρίδια, αλλά και δεν υπάρχει κάποια σχετική βιβλιογραφική πηγή.
Ψάχνοντας, λοιπόν, να βρω πληροφορίες για την προέλευση αυτών των μη βυζαντινών αλλά ούτε και αρχαιοελληνικών μνημείων, δεν κατάφερα να εντοπίσω κανένα βιβλίο που να αναφέρεται διεξοδικά και αποκλειστικά στην Αθήνα και τους Λατίνους άρχοντές της. Μία επιγραμματική αναφορά εντόπισα στο τρίτομο έργο του διακεριμένου Άγγλου βυζαντινολόγου Στήβεν Ράνσιμαν, ο οποίος περιορίστηκε μόνον σε λίγες αράδες σε ό,τι αφορά την παρουσία των Σταυροφόρων στην Αθήνα (πρωτότυπη έκδοση 1951-54 και ελληνική το 2006). Ο επόμενος βιβλιογραφικός σταθμός μου ήταν το επίσης τρίτομο έργο του Γερμανού ιστορικού Φερδινάνδου Γρηγορόβιου, ο οποίος συνέγραψε την ιστορία της πόλης των Αθηνών με τον β΄ τόμο του αφιερωμένο στο Δουκάτο των Αθηνών. Το πρωτότυπο έργο κυκλοφόρησε το 1889 και η πρώτη μεταφρασμένη στην ελληνική έκδοσή του δημοσιεύτηκε το 1904. Όπως γίνεται αντιληπτό, πέρασαν περισσότερα από 130 χρόνια και μέχρι τούδε κανένα επιστημονικό εγχειρίδιο δεν εκδόθηκε με κεντρικό θέμα την Αθήνα της εποχής της Φραγκοκρατίας με το οποίο να προάγεται η επιστημονική γνώση επί του εν λόγω θέματος.
Συνεπώς, το παρόν πόνημα φιλοδοξεί να καλύψει αυτό ακριβώς το βιβλιογραφικό κενό, αποσκοπώντας στην πρόκτηση της ολοκληρωμένης γνώσης για την ιστορία της ελληνικής πρωτεύουσας. Τα τελευταία 130 χρόνια, η αρχαιολογική σκαπάνη έχει φέρει στο φως αμύθητους πολιτισμικούς θησαυρούς και οι εξειδικευμένοι τεχνίτες έχουν αναστηλώσει (μερικώς ή συνολικώς) βυζαντινά και αρχαία μνημεία. Ωστόσο, ό,τι έχει να κάνει με την περίοδο της Φραγκοκρατίας στην Αθήνα έχει εξαλειφθεί, αφού πρώτα (και ευτυχώς) αποτυπώθηκε στις αρχαιολογικές έρευνες, τουλάχιστον από το β΄ μισό του 20ού αιώνα και έπειτα. Επιπλέον, από την εποχή του Γρηγορόβιου και μετά, νέες ιστορικές πηγές ήλθαν στο φως, οι οποίες όμως ποτέ δεν δημοσιεύτηκαν συγκεντρωτικά και δεν αναλύθηκαν διεξοδικά.
Λ.Κ.